W niniejszym artykule autorzy koncentrują się na miernikach pozwalających ocenić stan bezpieczeństwa pracy w danej organizacji lub podczas realizacji zadania. Opisują ciężkość oraz częstość wypadków oraz inne wybrane wskaźniki używane w dużych międzynarodowych przedsiębiorstwach. Ponadto pokazują w jaki sposób można wyznaczać cele oraz monitorować bezpieczeństwo pracy podczas realizacji przedsięwzięcia budowlanego.

Autorzy: Adam Mierzwiński, Karol Lewandowski

Wprowadzenie
Bezpieczeństwo pracy to wg [1] zespół warunków, które powinny być zachowane w zakładzie pracy, aby pracownicy mogli wykonywać swoje zadania bezpiecznie i bez szkody dla zdrowia. Już sama powyższa definicja skłania nas do stwierdzenia, że bezpieczeństwo pracy winno być mierzone za pomocą określonych wskaźników, by przy ich użyciu dokonywać obiektywnej oceny czy warunki pracy są bezpieczne, czy też nie.
Jednymi z najczęściej używanych mierników, które służą do oceny BHP są wskaźniki częstości i ciężkości wypadków oraz ilościowa statystyka wypadków przy pracy w danym okresie czasu.
Duże organizacje nie ograniczają się jedynie do pomiaru BHP za pomocą mierników wynikających z wypadków przy pracy. Analizie poddaje się też raporty zdarzeń potencjalnie wypadkowych, incydentów związanych z negatywnym wpływem na środowisko naturalne, przypadków dotyczących udzielenia pierwszej pomocy przedmedycznej oraz inne. Są one podstawą do obliczania szeregu tzw. KPI, czyli kluczowych wskaźników efektywności w dziedzinie BHP (ang. key performance indicators). To właśnie kompleksowa analiza wszystkich powyższych danych pozwala na określanie trendów w bezpieczeństwie pracy oraz wprowadzanie efektywnych planów działań korygujących i doskonalących. KPI są z reguły bardzo pomocne przy określaniu celów BHP dla przedsiębiorstw lub przedsięwzięć. Są również często przywoływane w politykach BHP organizacji, w szczególności tych, które mają wdrożony system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy.

Częstość i ciężkość wypadków
Podstawowym miernikiem wykorzystywanym do monitorowania stanu BHP jest wskaźnik częstości wypadków. Opiera się on na ilości wypadków jakie miały miejsce w danej organizacji.
W polskich firmach najczęściej wyliczany jest w odniesieniu do 1000 pracujących wg następującego wzoru, który jest również stosowany przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

r1

Wg aktualnych danych GUS [3] wskaźnik ten dla całej Polski za I półrocze 2016 roku wynosi 3,20. W podziale terytorialnym najwyższe wskaźniki odnotowano w województwach dolnośląskim i warmińsko-mazurskim (po 4,14), a najniższe w mazowieckim (2,21) i małopolskim (2,43).

Dla mniejszych organizacji lub ich jednostek lokalnych ww. wskaźnik stosuje się w przeliczeniu na 200 000, a dla większych na 1 000 000 roboczogodzin. Wzory przedstawiają się jak niżej:

r2

oraz:

r3

Należy tutaj zaznaczyć, że bardzo często w zachodnich korporacjach w tych wskaźnikach uwzględnia się jedynie zdarzenia skutkujące absencją pracownika. Zatem nie uwzględniają one wypadków, gdzie pracownik na drugi dzień po zdarzeniu wrócił do pracy. Aby zastosować porównanie tych wskaźników należy zatem mieć dodatkową informację w jaki sposób dana organizacja go zdefiniowała.

Innym ciekawym przykładem podejścia branżowego do wyliczania wskaźnika częstości może być liczba wypadków odniesiona do wydajności przedsiębiorstwa. Dla górnictwa jest to wskaźnik ilości wypadków przypadających na milion ton wydobytego materiału [4].

r4

Kolejnym bardzo istotnym wskaźnikiem BHP jest ciężkość wypadków, którą wyraża się formułą jak niżej.

r5

Wskaźnik ten obrazuje jak poważne są wypadki w organizacji i pozwala odróżnić przedsiębiorstwa, w których zdarza się więcej wypadków, ale o małych konsekwencjach od takich, gdzie jest mało wypadków, ale skutkujących dłuższą rekonwalescencją poszkodowanego.

Konieczne jest w tym miejscu zwrócenie uwagi, że wypadków śmiertelnych nie należy ujmować we wskaźnikach bazujących na absencji.

W wielu przedsiębiorstwach jest obecnie praktykowane przekazanie do potencjalnych wykonawców pytania o ich wskaźniki częstości i ciężkości wypadków. Jest to z reguły element postępowania przetargowego lub kompletowania dokumentów przed rozpoczęciem prac na terenie danej inwestycji. Autorzy spotkali się już nawet z przypadkiem, iż inwestor wskazał w zapytaniu ofertowym maksymalną dopuszczalną wartość wskaźnika częstości i ciężkości za okres ostatnich 3 lat, powyżej którego nie akceptuje wykonawcy na danym terenie.

Inne, wybrane mierniki w dziedzinie BHP
Prócz częstości i ciężkości wypadków przy pracy organizacja może ustalić wewnętrznie wiele innych wskaźników, które mogą być pomocne w pomiarze i analizie stanu BHP. Zaznaczyć należy, iż optymalnym rozwiązaniem jest sytuacja, gdy wskaźniki są związane z obszarem BHP, który w szczególności winien być aktualnie monitorowany i analizowany. Dla przykładu jeśli dane przedsiębiorstwo w swoich celach ma promocję proaktywnego raportowania sytuacji niebezpiecznych warto określić miernik, który tyczy się tych elementów. Należy także podkreślić, że ilość i rodzaj stosowanych mierników BHP winien być dostosowany do wielkości organizacji i wdrożonego w niej systemu BHP. W firmach gdzie funkcjonuje zintegrowany system zarządzania określa się mierniki dotyczące nie tylko obszaru BHP, ale także zarządzania jakością i ochroną środowiska naturalnego.

Jednym z użytecznych wskaźników BHP jest tzw. indeks Packmana, który wyrażony jest zależnością:

r6

 

Poprzez raporty proaktywne rozumiemy np. sytuacje niebezpieczne lub zdarzenia potencjalnie wypadkowe, a jako raporty reaktywne np. przypadki udzielenia pierwszej pomocy przedmedycznej oraz urazy związane z pracą. Taka prosta zależność wyrażona w procentach pokazuje jak sprawnie funkcjonuje dana organizacja w „wychwytywaniu” sytuacji, które mogłyby spowodować negatywne skutki dla człowieka. Powszechnie wiadomym jest, że to właśnie analiza powyższych sytuacji i wprowadzanie odpowiednich działań jest podstawą prewencji BHP. Wskaźnik Packmana o wartości bliskiej lub równej 100% określa przedsiębiorstwo, gdzie prewencja jest bardzo skuteczna. Wartym podkreślenia jest fakt, że wyznaczanie powyższego miernika wydaje się sensowne jedynie wówczas, gdy mamy dostęp do wszystkich raportów BHP i nie dotyczą one jedynie samych zdarzeń reaktywnych.
Kolejnym rozpoznawalnym w międzynarodowych środowiskach związanych z bezpieczeństwem pracy jest miernik TRIR (ang. Total Recordable Injury Rate), czyli całkowity wskaźnik odnotowanych incydentów. TRIR oblicza się za pomocą poniższej formuły

r7

TRIR określa się z reguły dla jednego roku, natomiast bez problemu można go wyznaczyć dla dowolnego okresu, czyli kwartału lub miesiąca. W przypadku, gdy ilość przepracowanych godzin rośnie to TRIR maleje, a jego doskonała wartość wynosi zero. Doświadczenia autorów wskazują, że duże firmy i międzynarodowe koncerny, gdzie standardy BHP są wysokie, często wybierając podmioty, z którymi chcą współpracować kierują się podczas ich ewaluacji właśnie wskaźnikiem TRIR.
Następnym często używanym miernikiem BHP jest:

r8

Audyty oraz kontrole BHP są bardzo ważnym elementem ciągłego doskonalenia się organizacji. Mają one pełny sens jedynie wówczas, gdy odpowiednią uwagę przykłada się do wniosków z nich płynących i wdrażania powiązanych działań korygujących. Dlatego też niezmiernie istotne jest wewnętrzne monitorowanie terminowego wykonywania zaplanowanych akcji i wyznaczanie sobie ambitnych celów w tym zakresie. W dużych organizacjach, gdzie koniecznych działań pokontrolnych może być rocznie nawet kilkaset, brak ww. monitoringu mógłby spowodować, że o części można by zapomnieć lub zrealizować je z nadmiernym opóźnieniem.

Jak już wspominano mierniki BHP są znakomitymi celami dla organizacji. Są to konkretne wartości, które dane firma zamierza osiągnąć konsekwentnie realizując plany i programy dotyczące bezpieczeństwa pracy. W celu ciągłego doskonalenia w zakresie BHP często stosuje się regułę corocznego stawiania mierników BHP o wartościach różniących się o 5-10 %. Wówczas cel jest bardziej ambitny i jednocześnie możliwy do zrealizowania.

W przypadku dużych przedsiębiorstw praktyką jest tworzenie dedykowanych aplikacji informatycznych, które pozwalają gromadzić dane BHP i obliczać mierniki. Jest to bardzo pomocne w szczególności gdy chcemy dokonywać porównań w ramach poszczególnych obszarów działalności firmy lub w zadanych ramach czasowych. Nie bez znaczenia jest też aspekt minimalizacji czasu niezbędnego do stworzenia porównania, podsumowania czy też graficznej analizy. Na rysunku 1 pokazano przykładowy raport zbiorczy wybranych mierników bezpieczeństwa pracy.

r9

Wyznaczanie i analiza wskaźników BHP dla przedsięwzięcia budowlanego
Wskaźniki bezpieczeństwa pracy są pomocne nie tylko w przypadku oceny stanu BHP przedsiębiorstw, ale i także innych przedsięwzięć takich jak: budowy bloków energetycznych, autostrad oraz innych obiektów przemysłowych. W obecnej rzeczywistości, w szczególności dla projektów realizowanych przez międzynarodowe przedsiębiorstwa lub konsorcja, mierniki BHP są jednymi z podstawowych wskaźników charakteryzujących dane przedsięwzięcie. Są one wyznaczane i okresowo analizowane łącznie z innymi, podstawowymi parametrami opisującymi budżet projektu, harmonogram czy też koszty złej jakości. Dodać należy także, że bardzo często są elementem celów indywidualnych, dodatkowo gratyfikowanych finansowo, najwyższego kierownictwa projektu. Sprawia to, że zaangażowanie osób odpowiedzialnych za projekt jest na wysokim poziomie, co zdecydowanie ułatwia efektywną działalność służb BHP. Ponadto należy podkreślić, że każdorazowo wskaźniki BHP wyznaczane dla projektu winny być spójne z analogicznymi określonymi globalnie dla generalnego wykonawcy oraz jego polityką BHP.
Cele dla przykładowego dużego przedsięwzięcia budowlanego przedstawiono na rysunku 2.

r10

Jak widać w przypadku powyższego przedsięwzięcia zespół realizacyjny postawił bardzo ambitny cel, czyli zerową ilość zdarzeń wypadkowych skutkujących absencją pracownika (> 1 dzień). Zdaniem autorów jest to zdecydowanie cel osiągalny. Wymaga on jednak odpowiedniego zaplanowania i później konsekwentnego realizowania całego spektrum pro- aktywnych działań w zakresie BHP. Jednym z takich działań są tzw. doświadczenia na przyszłość (ang. lesson learned), które w przypadku powyższego projektu zakłada się ustalać, komunikować i wdrażać przy minimum 9 na 10 badanych incydentów. Określenie wskaźników BHP w celach projektu to oczywiście dopiero początek drogi do bezpiecznej budowy. Niezbędnym elementem jest ich stałe i cykliczne monitorowanie.
Z reguły statystyki BHP dla dużych inwestycji sporządza się w tygodniowych lub miesięcznych odstępach. Daje to możliwość analizy trendów oraz odpowiedniego ukierunkowywania działań doskonalących, korygujących, bądź też zapobiegawczych. Tego rodzaju zwięzłe podsumowania są również bardzo przydatne podczas prezentacji statusu BHP projektu przed przedstawicielami najwyższego kierownictwa lub klienta. Na rysunku 3 przedstawiono przykładowy raport miesięczny monitorujący stan BHP projektu zawierający podsumowanie miesięczne oraz wartości mierników w ujęciu całego przedsięwzięcia (od jego rozpoczęcia).

r11

Podsumowanie
Opisane przykłady przedstawiają jedynie wybrane parametry, które mogą być pomocne przy ocenie jak dane przedsiębiorstwo lub projekt jest zarządzany pod kątem bezpieczeństwa pracy. Praktyka i badania pokazują, że organizacje o wysokiej kulturze BHP stosują i analizują większą liczbę wskaźników do pomiaru oraz oceny funkcjonowania w zakresie BHP [2]. Należy jednak pamiętać, że to nie jedynie „suche liczby” oddają całokształt powyższego zagadnienia. W prosty i oczy- wisty sposób (z wyłączeniem badań ankietowych) nie można zmierzyć postawy pracowników w zakresie BHP, ich utożsamiania się z wizją firmy dotyczącą bezpieczeństwa pracy, czy też szeroko rozumianego poczucia bezpieczeństwa podczas wykonywania zadań zawodowych. Podkreślenia wymaga też fakt, że z należytą wnikliwością należy dokonywać porównań wybranych mierników bezpieczeństwa pracy wyliczanych dla danych przedsiębiorstw lub projektów, gdyż dane wejściowe oraz przyjęte formuły, z których one wynikają mogą się od siebie znacząco różnić.

Literatura:
1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Bezpieczenstwo_pracy
2] Opracowanie zbiorowe, ocena funkcjonowania przedsiębiorstwa w obszarze BHP z wykorzystaniem wskaźników wynikowych i wiodących, CIOP, Warszawa 2013
3] Opracowanie sygnalne GUS, monitoring rynku pracy – Wypadki przy pracy w i półroczu 2016 r. Warszawa wrzesień 2016
4] Metodyka statystycznych analiz wypadków przy pracy – Informacja przygotowana na posiedzenie ROP, Grzegorz Dudka i Radosław Bojanowski, CIOP, Warszawa listopad 2007